الْحَمْدُ لِلَّهِ خَالِقِ الْعِبَادِ وَ سَاطِحِ الْمِهَادِ وَ مُسِیلِ الْوِهَادِ وَ مُخْصِبِ النِّجَادِ.
سپاس خداوندى را سزا است که آفریننده بندگان و گستراننده زمین و روان کننده آب فراوان در زمینهاى پست و رویاننده گیاهها در زمینهاى بلند است.
لَیْسَ لِأَوَّلِیَّتِهِ ابْتِدَاءٌ وَ لَا لِأَزَلِیَّتِهِ انْقِضَاءٌ هُوَ الْأَوَّلُ وَ لَمْ یَزَلْ وَ الْبَاقِی بِلَا أَجَلٍ خَرَّتْ لَهُ الْجِبَاهُ وَ وَحَّدَتْهُ الشِّفَاهُ .
اوّل بودن او را ابتداء و همیشگیش را انتهاء و بسر رسیدن نیست (زیرا ابتداء و انتهاء شایسته ممکن است، نه واجب الوجود که عدم و نیستى بر او محال است، چون آنچه مسبوق بعدم و نیستى باشد محدث و پیدا شده است، و محدث واجب الوجود نیست، لذا مى فرماید:) او است اوّل که همیشه بوده و پاینده که انتهاء ندارد (بجهت عظمت و بزرگوارى سزاوار پرستش بوده) پیشانیها براى او بخاک رسیده و سجده کرده و لبها بتوحید و یگانگیش همآواز است.
حَدَّ الْأَشْیَاءَ عِنْدَ خَلْقِهِ لَهَا إِبَانَةً لَهُ مِنْ شَبَهِهَا لَا تُقَدِّرُهُ الْأَوْهَامُ بِالْحُدُودِ وَ الْحَرَکاتِ وَ لَا بِالْجَوَارِحِ وَ الْأَدَوَاتِ .
حدود اشیاء را هنگام آفریدن هر یک تعیین فرمود تا خود از شبیه و مانند بودن بآنها امتیاز داشته باشد (پس محدود بودن اشیاء دلیل بر این است که او را مانندى نیست) اندیشهها او را با حدود و حرکات و اعضاء و ابزارها (قواى ظاهرىّ و باطنیّه) نمى تواند تعیین نماید (زیرا او را حدّ و حرکت و عضو و ابزار که از لوازم ممکن است نمى باشد).
لَا یُقَالُ لَهُ مَتَى وَ لَا یُضْرَبُ لَهُ أَمَدٌ بِحَتَّى الظَّاهِرُ لَا یُقَالُ مِمَّ وَ الْبَاطِنُ لَا یُقَالُ فِیمَ لَا شَبَحٌ فَیُتَقَصَّى وَ لَا مَحْجُوبٌ فَیُحْوَى لَمْ یَقْرُبْ مِنَ الْأَشْیَاءِ بِالْتِصَاقٍ وَ لَمْ یَبْعُدْ عَنْهَا بِافْتِرَاقٍ .
براى او گفته نمى شود: در چه زمانى بوده و تعیین نمى گردد تا چه زمانى خواهد بود (زیرا او ازلى و آفریننده زمان است، پس زمان بر او احاطه ندارد، و ابدى است که او را انتهائى نیست، و گر نه محدود بحدّ مى شد و واجب نبود، و در برابر عقل) هویدا است که نمى توان گفت از چه آشکار شده، و (از دیده ها) مخفى است که گفته نمى شود: در چه چیز پنهان گردیده (زیرا او علّت همه علّتها و از مکان و محلّ مبرّى مى باشد) جسمى نیست که از دور جلوهگرى کرده بعد از بین برود، و زیر پرده نیست تا چیزى بر او احاطه داشته باشد، نزدیک بودن او به اشیاء به چسبیدن نیست و دورى او از آنها به جدائى نمى باشد (زیرا قرب و بعد از لوازم امکان است و او ممکن نیست، پس معنى قرب و نزدیک بودن او اینست که به همه اشیاء احاطه دارد و همه چیز باو قائم است، و معنى بعد و درویش اینست که بکنه ذات او پى برده نمى شود) .
لَا یَخْفَى عَلَیْهِ مِنْ عِبَادِهِ شُخُوصُ لَحْظَةٍ وَ لَا کُرُورُ لَفْظَةٍ وَ لَا ازْدِلَافُ رَبْوَةٍ وَ لَا انْبِسَاطُ خَطْوَةٍ فِی لَیْلٍ دَاجٍ وَ لَا غَسَقٍ سَاجٍ یَتَفَیَّأُ عَلَیْهِ الْقَمَرُ الْمُنِیرُ وَ تَعْقُبُهُ الشَّمْسُ ذَاتُ النُّورِ فِی الْأُفُولِ وَ الْکُرُورِ وَ تَقَلُّبِ الْأَزْمِنَةِ وَ الدُّهُورِ مِنْ إِقْبَالِ لَیْلٍ مُقْبِلٍ وَ إِدْبَارِ نَهَارٍ مُدْبِرٍ.
و باو پنهان نیست از بندگانش نگاه کردن زیر چشمى و نه تکرار و چند بار گفتن سخنى و نه نزدیک شدن به تپّه خاکى و نه برداشتن گامى در شب تیره و نه در شب تاریک آرمنده که ماه روشنى دهنده بر آن سایه مى اندازد (تاریکى آنرا برطرفمى نماید) و خورشید داراى روشنائى در پى آن مى آید، در غروب و طلوع (چون ماه پنهان شود خورشید طلوع کند، و چون خورشید غروب کند ماه هویدا گردد) و در گردش ایّام روزگارها از آمدن شب و رفتن روز (خلاصه شب و روز و آشکار و نهان و تغییر و تبدیل روزگار نسبت بعلم و دانائى او به جزئىّ و کلّى اشیاء مساوى است و چیزى از او پوشیده نمى باشد)
قَبْلَ کُلِّ غَایَةٍ وَ مُدَّةِ وَ کُلِّ إِحْصَاءٍ وَ عِدَّةٍ تَعَالَى عَمَّا یَنْحَلُهُ الْمُحَدِّدُونَ مِنْ صِفَاتِ الْأَقْدَارِ وَ نِهَایَاتِ الْأَقْطَارِ وَ تَأَثُّلِ الْمَسَاکِنِ وَ تَمَکُّنِ الْأَمَاکِنِ فَالْحَدُّ لِخَلْقِهِ مَضْرُوبٌ وَ إِلَى غَیْرِهِ مَنْسُوبٌ.
پیش از هر انتهاء و مدّت و هر شمردن و شمارى بوده است (زیرا او که آفریننده همه اشیاء است بایستى پیش از آفریده شده باشد) بلند و منزّه است از اینکه تعیین کنندگان حدود اندازه ها و نهایت اطراف و جوانب و تهیئه جاها و قرار گرفتن در مکانها را باو نسبت دهند (زیرا اندازه و نهایت داشتن و کسب مکان و قرار گرفتن در آن از لوازم جسم و امکان است، لذا مى فرماید:) حدّ و نهایت مخلوق و آفریده شده او را شایسته است و بغیر او (ممکنات) نسبت داده میشود،
لَمْ یَخْلُقِ الْأَشْیَاءَ مِنْ أُصُولٍ أَزَلِیَّةٍ وَ لَا مِنْ أَوَائِلَ أَبَدِیَّةٍ بَلْ خَلَقَ مَا خَلَقَ فَأَقَامَ حَدَّهُ وَ صَوَّرَ فَأَحْسَنَ صُورَتَهُ لَیْسَ لِشَیْءٍ مِنْهُ امْتِنَاعٌ وَ لَا لَهُ بِطَاعَةِ شَیْءٍ انْتِفَاعٌ .
اشیاء را از روى اصول و مبادى و نمونه ازلى و ابدى نیافرید (چون آفرینش او مبداى نداشته) بلکه (بى نمونه و مبدا بمحض اراده) آفرید آنچه آفریده و حدّش را تعیین نمود، و بآنچه که ایجاد و فرمود صورت و شکل داد و صورت آنرا نیکو و مناسب گردانید، هیچ چیزى را در برابر او امتناع و سرکشى نیست (همه مطیع و فرمانبردارند) و از اطاعت و پیروى چیزى سود و بهره نصیب او نمى گردد (زیرا او نیازمند بغیر نمى باشد، چون نیازمندى مستلزم نقص کمال است و آن از لوازم امکان مى باشد)
عِلْمُهُ بِالْأَمْوَاتِ الْمَاضِینَ کَعِلْمِهِ بِالْأَحْیَاءِ الْبَاقِینَ وَ عِلْمُهُ بِمَا فِی السَّمَاوَاتِ الْعُلَى کَعِلْمِهِ بِمَا فِی الْأَرَضِینَ السُّفْلَى.
دانائى او به مردگان از پیش گذشته مانند دانائى او است به زندههاى باقى مانده، و علم او بآنچه در آسمانهاى زبرین است مانند علم او است به زمینهاى زیرین (علم او به مرده و زنده و گذشته و آینده و پست و بلند یکنواخت است، چون ذات او نسبت به همه اجزاء زمان و زمانیّات یکسان است، علم او هم که عین ذات او است چنین مى باشد).قسمت دوم از این خطبه است (در شگفتى آفرینش انسان و عظمت و بزرگى آفریننده):
(منها)أَیُّهَا الْمَخْلُوقُ السَّوِیُّ وَ الْمُنْشَأُ الْمَرْعِیُّ فِی ظُلُمَاتِ الْأَرْحَامِ وَ مُضَاعَفَاتِ الْأَسْتَارِ بُدِئْتَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِینٍ وَ وُضِعْتَ فِی قَرارٍ مَکِینٍ إِلى قَدَرٍ مَعْلُومٍوَ أَجَلٍ مَقْسُومٍ تَمُورُ فِی بَطْنِ أُمِّکَ جَنِیناً لَا تُحِیرُ دُعَاءً وَ لَا تَسْمَعُ نِدَاءً .
اى انسان آفریده شده مستوى الخلقه (بى نقص و کم بود) و اى پدید آورده شده محفوظ در رحمهاى تاریک و پرده هاى بسیار (تاریکى شکم و رحم و مشیمه یعنى پردهاى که انسان هنگام ولادت با آن از شکم مادر خارج میشود) که شروع شدهاى از گل خالص (و از بدن انسان که ترکیب شده از عناصر ارضى است) و در آرامگاه استوار و محکم (رحم مادر) نهاده شدى تا قدر معلوم (هویدا شدن طول و عرض و نازکى و کلفتى) و مدّت قسمت شده (زمان حمل هفت یا نه ماه یا کمتر و زیادتر) در شکم مادرت جنبش داشتى در حالیکه جنین بودى، سخنى را پاسخ نمى دادى، و آوازى نمى شنیدى،
ثُمَّ أُخْرِجْتَ مِنْ مَقَرِّکَ إِلَى دَارٍ لَمْ تَشْهَدْهَا وَ لَمْ تَعْرِفْ سُبُلَ مَنَافِعِهَا فَمَنْ هَدَاکَ لِاجْتِرَارِ الْغِذَاءِ مِنْ ثَدْیِ أُمِّکَ وَ عَرَّفَکَ عِنْدَ الْحَاجَةِ مَوَاضِعَ طَلَبِکَ وَ إِرَادَتِکَ .
پس از قرارگاه خود (رحم مادر) به سراى ندیده و راه هاى سودش را نشناخته بیرون آورده شدى، کى ترا به کشیدن شیر از پستان مادرت راه نمود و کى ترا هنگام نیاز بآنچه درخواست و اراده نمودى آشنا کرد (آیا همه اینها دلیل بر وجود و هستى صانع نیست که مى خواهى پى بکنه و حقیقت ذات او ببرى)
هَیْهَاتَ إِنَّ مَنْ یَعْجِزُ عَنْ صِفَاتِ ذِی الْهَیْئَةِ وَ الْأَدَوَاتِ فَهُوَ عَنْ صِفَاتِ خَالِقِهِ أَعْجَزُ وَ مِنْ تَنَاوُلِهِ بِحُدُودِ الْمَخْلُوقِینَ أَبْعَدُ .
چه دور است (پى بردن بکنه ذات او، زیرا) کسیکه از (شناسایى) صفات دارنده شکل و صورت و اندام ناتوان است، از صفات آفریننده او ناتوانتر و از دریافتش بوسیله حدود و صفات آفریده ها دورتر است (کسیکه به شگفتى آفریده شده راه نبرد چگونه به آفریننده راه پیدا خواهد کرد، و حال آنکه او را شبیه و مانندى نیست تا کنه ذات و صفاتش شناخته شود).