وَ انْقَادَتْ لَهُ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةُ بِأَزِمَّتِهَا .

دنیا و آخرت فرمانبردار و مهارشان (با منتهى درجه خضوع و فروتنى) بدست قدرت خداوند متعال است (آنچه اراده فرماید انجام میشود، چنانکه ساربان بهر طرف که بخواهد مهار شتر را مى ‏کشد).

وَ قَذَفَتْ إِلَیْهِ السَّمَاوَاتُ وَ الْأَرَضُونَ مَقَالِیدَهَا .

و آسمانها و زمینها کلیدهاى خود را باو تسلیم نموده‏ اند (غیر از او مؤثّر و متصرّفى در آنها نیست).

وَ سَجَدَتْ لَهُ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصَالِ الْأَشْجَارُ النَّاضِرَةُ وَ قَدَحَتْ لَهُ مِنْ قُضْبَانِهَا النِّیرَانَ الْمُضِیئَةَ وَ آتَتْ أُکلَهَا بِکلِمَاتِهِ الثِّمَارُ الْیَانِعَةُ.

و درختهاى خرّم هر بامداد و پسین او را سجده می کنند (به زبان حال او را پرستش مى‏ نمایند) و بامر او آن درختها از شاخه‏ها آتش هاى روشنى دهنده (شعله دار) افروخته (و این از آثار قدرت است که از درخت سبز که قطرات آب در آن هست موقع سوزاندن شعله ‏هاى آتش خارج میشود) و به مشیّت و اوامر تکوینیّه او آن درختها آنچه که خورده می شود میوه رسیده مى‏ دهند.

وَ کتَابُ اللَّهِ بَیْنَ أَظْهُرِکمْ نَاطِقٌ لَا یَعْیَا لِسَانُهُ وَ بَیْتٌ لَا تُهْدَمُ أَرْکانُهُ وَ عِزٌّ لَا تُهْزَمُ أَعْوَانُهُ.

کتاب خدا که در میان شما است گویایى است که زبانش خسته نمى‏شود (در هر باب و راجع بهر چیز دنیا و آخرت راه مى‏نماید) و خانه‏اى است که ارکان آن خراب نمى ‏شود (همیشه باقى و برقرار بوده و از بین رفتنى نیست) و غالب است که یارانش شکست نمى‏ خورند (پیروان آن همواره عزیز و ارجمندند).

أَرْسَلَهُ عَلَى حِینِ فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ وَ تَنَازُعٍ مِنَ الْأَلْسُنِ فَقَفَّى بِهِ الرُّسُلَ وَ خَتَمَ بِهِ الْوَحْیَ فَجَاهَدَ فِی اللَّهِ الْمُدْبِرِینَ عَنْهُ وَ الْعَادِلِینَ بِهِ.

خداوند حضرت رسول را فرستاد در زمانی که هیچ پیغمبرى باقى نمانده و نزاع و زد و خورد و مجادله زبانى (اندیشه ‏هاى گوناگون و اختلاف کلمه) برقرار بود (چون در جاهلیّت گروهى بتها و برخى شیطان و جمعى خورشید و طایفه ‏اى حضرت مسیح و دیگران را مى ‏پرستیدند) و او را بعد از همه پیغمبران آورده وحى را به آن حضرت ختم نمود (بعد از او پیغمبرى نمى ‏فرستد) .

فَجَاهَدَ فِی اللَّهِ الْمُدْبِرِینَ عَنْهُ وَ الْعَادِلِینَ بِهِ.

پس آن بزرگوار در راه خدا جهاد کرد با کسانی که از خدا اعراض و دورى نموده و مثل و مانند برایش قرار مى ‏دادند.

إِنَّمَا الدُّنْیَا مُنْتَهَى بَصَرِ الْأَعْمَى لَا یُبْصِرُ مِمَّا وَرَاءَهَا شَیْئاً وَ الْبَصِیرُ یَنْفُذُهَا بَصَرُهُ وَ یَعْلَمُ أَنَّ الدَّارَ وَرَاءَهَا .

جز این نیست که دنیا منتهى حدّ بینائى کور دل است، نمى ‏بیند آنچه در پى آنست (باور ندارد که از دنیا کوچ نموده به سراى همیشگى خواهد رفت) و بینا چشمش را درست باز کرده (فناء و نابودى) آنرا مى ‏بیند و میداند که در پى آن سراى دیگرى است.

فَالْبَصِیرُ مِنْهَا شَاخِصٌ وَ الْأَعْمَى إِلَیْهَا شَاخِصٌ .

پس بینا با نظر افکندن از دنیا دورى مى‏جوید (بآن دل نمى ‏بندد) و کور تمام توجّهش بآن است.

وَ الْبَصِیرُ مِنْهَا مُتَزَوِّدٌ وَ الْأَعْمَى لَهَا مُتَزَوِّدٌ.

و بینا (که می داند دنیا جاى ماندن نیست) از آن (براى سفر آخرت) توشه بر مى‏ دارد (تقوى و پرهیزکارى پیش مى‏گیرد) و کور (چون دنیا را جاى همیشگى تصوّر می کند) براى آن توشه تهیه مى ‏نماید (براى گرد آوردن دارائى از دستور خدا و رسول چشم مى ‏پوشد).

وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ لَیْسَ مِنْ شَیْ‏ءٍ إِلَّا وَ یَکادُ صَاحِبُهُ یَشْبَعُ مِنْهُ وَ یَمَلُّهُ إِلَّا الْحَیَاةَ فَإِنَّهُ لَا یَجِدُ فِی الْمَوْتِ رَاحَةً .

و بدانید او (دنیا پرست کور دل) از هر چه دارا باشد سیر شده و ملول مى ‏گردد بجز از زندگى، زیرا در مرگ آسایش نمى ‏یابد (چون در دنیا بدستور خدا و رسول رفتار نکرده تا بعد از مرگ موجب راحتى او باشد).

وَ إِنَّمَا ذَلِک بِمَنْزِلَةِ الْحِکمَةِ الَّتِی هِیَ حَیَاةٌ لِلْقَلْبِ الْمَیِّتِ وَ بَصَرٌ لِلْعَیْنِ الْعَمْیَاءِ وَ سَمْعٌ لِلْأُذُنِ الصَّمَّاءِ وَ رِیٌّ لِلظَّمْآنِ وَ فِیهَا الْغِنَى کلُّهُ وَ السَّلَامَةُ .

و جز این نیست که بینائى در دنیا (باور داشتن بآنچه بعد از مرگ واقع می شود) به منزله حکمت است که آن براى دل مرده حیات و زندگى و براى چشم کور بینائى و براى گوش کر شنوایى و براى تشنه (رحمت الهىّ) سیر آبى است، و در آن بى ‏نیازى کامل (از دنیا) و سلامتى (از عذاب) است (و راه نجات و رستگارى شما).

کتَابُ اللَّهِ تُبْصِرُونَ بِهِ وَ تَنْطِقُونَ بِهِ وَ تَسْمَعُونَ بِهِ وَ یَنْطِقُ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ وَ یَشْهَدُ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ .

کتاب خدا (قرآن کریم) است که بوسیله آن (حقّ را) مى‏بینید و مى‏گوئید و مى ‏شنوید، و بعضى از آن ببعض دیگر گویا (پاره‏اى از آیات آن آیه دیگر را تفسیر مى ‏نماید) و بعضى از آن بر بعض دیگر گواه است (براى فهم مراد از آیه‏اى به آیه دیگر استشهاد می شود).

وَ لَا یَخْتَلِفُ فِی اللَّهِ وَ لَا یُخَالِفُ بِصَاحِبِهِ عَنِ اللَّهِ .

و (از این جهت) قرآن در معارف و احکام الهىّ اختلاف ندارد، و پیرو و مؤمن بخود را از خدا جدا نمى ‏گرداند (بلکه او را به شاه راه هدایت و رستگارى رهسپار مى ‏نماید)(و با داشتن چنین راهنماى بزرگ در دسترس مع ذلک).

قَدِ اصْطَلَحْتُمْ عَلَى الْغِلِّ فِیمَا بَیْنَکمْ وَ نَبَتَ الْمَرْعَى عَلَى دِمَنِکمْ .

شما متّفق شده‏اید بر کینه ورزى در بین خودتان و روییده گیاه روى سرگین هاى چهار پایان شما (دوستى شما با هم مانند روییدن گیاه است بروى سرگین که بظاهر سبز و خرّم و در باطن متعفّن و رنج آور است و کسی را بآن میل و رغبتى نیست) .

وَ تَصَافَیْتُمْ عَلَى حُبِّ الْآمَالِ وَ تَعَادَیْتُمْ فِی کسْبِ الْأَمْوَالِ .

و براى دوستى آرزوها با یکدیگر دوست شدید، و در بدست آوردن دارائیها با هم دشمنى ورزیدند.

لَقَدِ اسْتَهَامَ بِکمُ الْخَبِیثُ وَ تَاهَ بِکمُ الْغُرُورُ وَ اللَّهُ الْمُسْتَعَانُ عَلَى نَفْسِی وَ أَنْفُسِکمْ.

شما را شیطان ناپاک حیران و سرگردان نموده، و فریب (خوردن از نفس امّاره) گمراه کرده است، و براى خود و شما (نجات و رهائى از شرّ شیطان و نفس امّاره را) از خدا یارى مى‏ جویم.