وَ نَاظِرُ قَلْبِ اللَّبِیبِ بِهِ یُبْصِرُ أَمَدَهُ وَ یَعْرِفُ غَوْرَهُ وَ نَجْدَهُ دَاعٍ دَعَا وَ رَاعٍ رَعَى فَاسْتَجِیبُوا لِلدَّاعِی وَ اتَّبِعُوا الرَّاعِیَ .
و چشم دل خردمند که با آن پایان کار خود (مردن و وارسى روز رستخیز) را مى بیند، و نشیب و فراز (خیر و شرّ) خویش را مى شناسد، دعوت کننده (پیغمبر اکرم) است که (مردم را بدین اسلام) دعوت فرمود (و راه خیر و شرّ و سعادت و شقاوت را براى آنان بیان کرد) و نگهبان (امام علیه السّلام) است که (اساس شریعت آن حضرت را از فساد و تباهکارى دشمنان) حفظ نمود، پس دعوت کننده را بپذیرید، و نگهبان را پیرو باشید (تا در دنیا سر افراز و در آخرت سعادتمند گردید، و بدانید.)
قَدْ خَاضُوا بِحَارَ الْفِتَنِ وَ أَخَذُوا بِالْبِدَعِ دُونَ السُّنَنِ وَ أَرَزَ الْمُؤْمِنُونَ وَ نَطَقَ الضَّالُّونَ الْمُکذِّبُونَ .
مردم دو رو در دریاهاى فتنهها فرو رفته اند (در راه گمراهى قدم نهاده به گمراه نمودن دیگران پرداخته مقدّمات خونریزیهاى به ناحق را فراهم کردهاند) و از سنّتها (احکام پیغمبر اکرم) چشم پوشیده بدعتها را گرفته اند (به هواى نفس هر حکمى را اجراء خواهند نمود) و (بر اثر غلبه باطل بر حقّ) مؤمنین کناره گیرى کرده خاموش نشسته اند، و دروغگویان گمراه گویا شده اند (بطوریکه مردم از ما دست کشیدهاند در صورتی که).
نَحْنُ الشِّعَارُ وَ الْأَصْحَابُ وَ الْخَزَنَةُ وَ الْأَبْوَابُ وَ لَا تُؤْتَى الْبُیُوتُ إِلَّا مِنْ أَبْوَابِهَا فَمَنْ أَتَاهَا مِنْ غَیْرِ أَبْوَابِهَا سُمِّیَ سَارِقاً.
ما اهل بیت (از جهت قرب و نزدیکى حضرت رسول) چون پیراهن (تن او) هستیم، و اصحاب (آن بزرگوار) مى باشیم (بآنچه از جانب خداوند باو نازل شده ایمان آورده تصدیق نموده ایم) و ما خزانه داران و درها (ى علوم و معارف) هستیم (بتأویل و تفسیر قرآن کریم آشنا بوده و موارد احکام الهىّ را دانسته مردم را براه حقّ راهنماییم، و از این رو است که پیغمبر اکرم بطوری که همه مسلمانان در اخبار خود نقل نموده اند فرمود: أنا مدینة العلم و علىّ بابها، فمن أراد المدینة فلیأت الباب یعنى شهر علم و دانش منم و علىّ دروازه آن است، و کسیکه بخواهد به شهرى بیاید بایستى از دروازه وارد شود) و داخل خانهها نمى توان شد مگر از درهاى آنها، پس کسى را که از غیر درها وارد خانه ها شود دزد مى نامند (هر که بخواهد از غیر راه ما خود را بخدا و رسول آشنا نماید، از دین بهره نبرده و در آخرت گرفتار عذاب است).
منها.
قسمت از این خطبه است (در فضائل اهل بیت علیهم السّلام).
فِیهِمْ کرَائِمُ الْقُرْآنِ وَ هُمْ کنُوزُ الرَّحْمَنِ إِنْ نَطَقُوا صَدَقُوا وَ إِنْ صَمَتُوا لَمْ یُسْبَقُوا .
آیات قرآن آنچه در مدح و منقبت علم و هدایت است در باره ایشان نازل شده و آنان گنجهاى خداوند بخشنده هستند (حقّ تعالى تمام گوهرهاى گرانبها یعنى جمیع صفات پسندیده از قبیل علم و حلم و جود و شجاعت و فصاحت و بلاغت و عصمت و طهارت و مانند آنها را در ایشان قرار داده، پس از این جهت است که) اگر به گفتار لب گشایند راست گویند، و اگر خاموش باشند دیگرى بر آنان پیشى نگرفته (زیرا سکوتشان از روى حکمت و مصلحت است، نه از روى عجز و ناتوانى که دیگرى بر آنها سبقت گرفته سخن گوید).
فَلْیَصْدُقْ رَائِدٌ أَهْلَهُ وَ لْیُحْضِرْ عَقْلَهُ .
پس باید پیشرو و جلودار هر قومى به پیروان خود راست گوید (معنى این جمله در شرح سخن صد و ششم گذشت، و منظور امام علیه السّلام از این مثل آنست که حاضر براى غائب از راه پند و اندرز و راهنمائى راست بگوید، و او را از گمراهى و نادانى برهاند) و باید ص482عقل خود را متوجّه سازد (سخنان ما را با فکر و اندیشه بشنود تا بدرستى آنچه را که مىگوئیم پى ببرد) و باید از فرزندان آخرت باشد، زیرا از آنجا آمده و بسوى آن باز مى گردد (خدا را در نظر گرفته به دنیائى که باید از آن بیرون رود دل نبندد، و آخرت را جایگاه همیشگى خویش بداند).
وَ لْیَکنْ مِنْ أَبْنَاءِ الْآخِرَةِ فَإِنَّهُ مِنْهَا قَدِمَ وَ إِلَیْهَا یَنْقَلِبُ فَالنَّاظِرُ بِالْقَلْبِ الْعَامِلُ بِالْبَصَرِ یَکونُ مُبْتَدَأُ عَمَلِهِ أَنْ یَعْلَمَ أَ عَمَلُهُ عَلَیْهِ أَمْ لَهُ فَإِنْ کانَ لَهُ مَضَى فِیهِ وَ إِنْ کانَ عَلَیْهِ وَقَفَ عَنْهُ .
پس کسی که چشم دل گشوده از روى بینائى کارى انجام مى دهد باید پیش از انجام عمل بداند که آیا آن عمل به زیان او است یا به سودش پس اگر به سود او است آنرا بجا آورد، و اگر به زیانش باشد ترک نماید.
فَإِنَّ الْعَامِلَ بِغَیْرِ عِلْمٍ کالسَّائِرِ عَلَى غَیْرِ طَرِیقٍ فَلَا یَزِیدُهُ بُعْدُهُ عَنِ الطَّرِیقِ الْوَاضِحِ إِلَّا بُعْداً مِنْ حَاجَتِهِ .
زیرا کسیکه از روى نادانى کارى انجام دهد مانند کسى است که در غیر راه سیر میکند، پس دور شدن او از راه روشن چیزى باو نمى افزاید مگر دور شدن از مطلوب او (رونده در راه کج هر چند بیشتر راه رود از مقصد دورتر گردد).
وَ الْعَامِلُ بِالْعِلْمِ کالسَّائِرِ عَلَى الطَّرِیقِ الْوَاضِحِ فَلْیَنْظُرْ نَاظِرٌ أَ سَائِرٌ هُوَ أَمْ رَاجِعٌ .
و کسیکه از روى دانائى بکارى اقدام نماید مانند کسى است که در راه روشن راه مىرود، پس باید شخص بینا (که چشم دل گشوده با تأمّل و اندیشه کارى انجام مى دهد) ببیند آیا در راه سیر میکند، یا بیراهه مىرود (در اوّل امر رسیدگى کند اگر کار خدا پسند است انجام دهد و گر نه اقدام ننماید).
وَ اعْلَمْ أَنَّ لِکلِّ ظَاهِرٍ بَاطِناً عَلَى مِثَالِهِ فَمَا طَابَ ظَاهِرُهُ طَابَ بَاطِنُهُ وَ مَا خَبُثَ ظَاهِرُهُ خَبُثَ بَاطِنُهُ وَ قَدْ قَالَ الرَّسُولُ الصَّادِقُ (صلى الله علیه وآله) إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْعَبْدَ وَ یُبْغِضُ عَمَلَهُ وَ یُحِبُّ الْعَمَلَ وَ یُبْغِضُ بَدَنَهُ .
و بدان براى هر ظاهر و آشکارى برابر آن باطن و پنهانى است، پس آنچه را ظاهر نیکو باشد باطنش هم نیکو است، و آنچه را ظاهرش زشت و بد باطنش زشت و ناپاک است، و (گاه می شود که ظاهر طبق باطن نیست، لذا) پیغمبر صادق صلّى اللّه علیه و آله فرمود: خداوند بندهاى را دوست مى دارد (رحمت خود را شامل حالش مىگرداند) و عمل او را دشمن (حرام و گناه) میداند، و (گاهى) عمل (کارهاى نیکو) را دوستدار است و عامل آنرا دشمن مى دارد.
وَ اعْلَمْ أَنَّ لِکلِّ عَمَلٍ نَبَاتاً وَ کلُّ نَبَاتٍ لَا غِنَى بِهِ عَنِ الْمَاءِ وَ الْمِیَاهُ مُخْتَلِفَةٌ فَمَا طَابَ سَقْیُهُ طَابَ غَرْسُهُ وَ حَلَتْ ثَمَرَتُهُ وَ مَا خَبُثَ سَقْیُهُ خَبُثَ غَرْسُهُ وَ أَمَرَّتْ ثَمَرَتُهُ.
و بدان براى هر عمل و کردارى گیاهى است و هر گیاهى را از آب بى نیازى نیست، و آبها گوناگون است، پس هر چه آب گوارا مى آشامد درختش نیکو و میوه آن شیرین است، و هر چه آب ناپاک و بد مى آشامد درخت آن بد و میوه اش تلخ است (منظور امام علیه السّلام از این جمله و تشبیه عمل به گیاه بعد از نقل فرمایش پیغمبر اکرم آنست که درخت عمل از عقیده و باطن صاحب آن آب مى آشامد، اگر عقیده درست و باطن نیکو باشد از عمل شایسته و کردار پسندیده سودمند مى گردد، و اگر عقیده نادرست و باطن ناپاک بود عمل نیکو «اگر چه خداوند او را دوست مى دارد»سودى باو نمى رساند یعنى بر اثر آن سعادت همیشگى بدست نخواهد آورد).