فَبَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّداً (صلى الله علیه وآله) بِالْحَقِّ لِیُخْرِجَ عِبَادَهُ مِنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ إِلَى عِبَادَتِهِ وَ مِنْ طَاعَةِ الشَّیْطَانِ إِلَى طَاعَتِهِ بِقُرْآنٍ قَدْ بَیَّنَهُ وَ أَحْکمَهُ لِیَعْلَمَ الْعِبَادُ رَبَّهُمْ إِذْ جَهِلُوهُ وَ لِیُقِرُّوا بِهِ بَعْدَ إِذْ جَحَدُوهُ وَ لِیُثْبِتُوهُ بَعْدَ إِذْ أَنْکرُوهُ .
پس (از حمد و ثناى الهىّ) خداوند محمّد صلّى اللَّه علیه و آله را بحقّ و راستى بر انگیخت تا بندگانش را از پرستش بتها باز داشته به عبادت و بندگى او وا دارد، و از پیروى شیطان منع کرده به فرمانبردارى او سوق دهد، با قرآنى که آنرا (در همه آفاق) آشکار و محکم و استوار فرمود تا بندگان به پروردگارشان دانا شوند در حالی که نادان بودند، و باو اعتراف کنند پس از آنکه انکار داشتند، و هستى او را اثبات نمایند بعد از آنکه باور نداشتند.
فَتَجَلَّى لَهُمْ سُبْحَانَهُ فِی کتَابِهِ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَکونُوا رَأَوْهُ بِمَا أَرَاهُمْ مِنْ قُدْرَتِهِ وَ خَوَّفَهُمْ مِنْ سَطْوَتِهِ .
پس خود را در کتابش بایشان هویدا ساخت بآنچه از قدرت و توانائیش بآنها نشان داد بى آنکه او را به بینند (چنانکه در س 2 ى 164 مى فرماید: إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ وَ الْفُلْکِ الَّتِی تَجْرِی فِی الْبَحْرِ بِما یَنْفَعُ النَّاسَ وَ ما أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ السَّماءِ مِنْ ماءٍ فَأَحْیا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وَ بَثَّ فِیها مِنْ کُلِّ دَابَّةٍ وَ تَصْرِیفِ الرِّیاحِ وَ السَّحابِ الْمُسَخَّرِ بَیْنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ لَآیاتٍ لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ یعنى در آفرینش آسمانها و زمین و اختلاف شب و روز و سیر کشتى در دریا براى آنچه که بمردم سود مى رساند و در آبى که خداوند از ابر فرو مى فرستد پس زمین بسبب آن بعد از مردن و پژمردگى زنده و سبز و خرّم مى گردد، و در پراکنده کردن هر جنبنده اى در آن و در گردش بادها و ابرى که میان آسمان و زمین نگاه داشته شده است هر آینه نشانههایى است براى خردمندان و کسانیکه در آثار او تفکّر و اندیشه مى نمایند) و (نیز در کتاب خود) آنان را از سطوت و شوکتش بیم داده.
وَ کیْفَ مَحَقَ مَنْ مَحَقَ بِالْمَثُلَاتِ وَ احْتَصَدَ مَنِ احْتَصَدَ بِالنَّقِمَاتِ.
و آنها را آگاه ساخت که چگونه به انواع عذاب تباه گردانید قومى را که نابود نمود، و درو کرد بسختیها (از بین برد) گروهى را که داس خشم میان آنان انداخت (چنانکه در س 29 ى 34 مى فرماید: إِنَّا مُنْزِلُونَ عَلى أَهْلِ هذِهِ الْقَرْیَةِ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما کانُوا یَفْسُقُونَ ى 35 وَ لَقَدْ تَرَکْنا مِنْها آیَةً بَیِّنَةً لِقَوْمٍ یَعْقِلُونَ یعنى ما بر اهل این شهر «قوم حضرت لوط على نبیّنا و اله و علیه السّلام» از آسمان عذاب فرستادیم بسبب اینکه فاسق بوده و نافرمانى کردند، و نشانه آشکار از عذاب در آن شهر را باقى گذاشتیم براى گروهى که در آن تدبّر و تأمّل نمایند).
وَ إِنَّهُ سَیَأْتِی عَلَیْکمْ مِنْ بَعْدِی زَمَانٌ لَیْسَ فِیهِ شَیْءٌ أَخْفَى مِنَ الْحَقِّ وَ لَا أَظْهَرَ مِنَ الْبَاطِلِ وَ لَا أَکثَرَ مِنَ الْکذِبِ عَلَى اللَّهِ وَ رَسُولِهِ .
زود است که بعد از من بر شما روزگارى بیاید که چیزى در آن پنهانتر از حقّ و درستى نبوده، و آشکارتر از باطل و نادرستى و بیشتر از دروغ گفتن بر خدا و رسول او نباشد.
وَ لَیْسَ عِنْدَ أَهْلِ ذَلِک الزَّمَانِ سِلْعَةٌ أَبْوَرَ مِنَ الْکتَابِ إِذَا تُلِیَ حَقَّ تِلَاوَتِهِ وَ لَا أَنْفَقَ مِنْهُ إِذَا حُرِّفَ عَنْ مَوَاضِعِهِ .
و نزد مردم آن زمان کالایى بى قدرتر از قرآن که از روى حقّ و راستى خوانده (و بدرستى تفسیر و تأویل آن بیان) شود نیست، و رواجتر از آن هرگاه در معانى آن تحریف و تغییر دهند (و آنرا از روى هواى نفس با اغراض باطله تطبیق نمایند).
وَ لَا فِی الْبِلَادِ شَیْءٌ أَنْکرَ مِنَ الْمَعْرُوفِ وَ لَا أَعْرَفَ مِنَ الْمُنْکرِ.
و در شهرها چیزى زشتتر از کار شایسته و زیباتر از کار بد نمى باشد.
فَقَدْ نَبَذَ الْکتَابَ حَمَلَتُهُ وَ تَنَاسَاهُ حَفَظَتُهُ .
پس حاملان قرآن (کسانی که با آن آشنا بوده و اطّلاع دارند) بآن بى اعتناء هستند (طبق دستورش رفتار نمى کنند) و حافظانش (کسانیکه آنرا از حفظ تلاوت مى نمایند در موقع عمل) از یاد مى برند.
فَالْکتَابُ یَوْمَئِذٍ وَ أَهْلُهُ طَرِیدَانِ مَنْفِیَّانِ وَ صَاحِبَانِ مُصْطَحِبَانِ فِی طَرِیقٍ وَاحِدٍ لَا یُؤْوِیهِمَا مُؤْوٍ فَالْکتَابُ وَ أَهْلُهُ فِی ذَلِک الزَّمَانِ فِی النَّاسِ وَ لَیْسَا فِیهِمْ وَ مَعَهُمْ وَ لَیْسَا مَعَهُمْ لِأَنَّ الضَّلَالَةَ لَا تُوَافِقُ الْهُدَى وَ إِنِ اجْتَمَعَا .
پس قرآن و اهل آن (ائمّه هدى علیهم السّلام و پیروانشان) در آنروز دور انداخته شده و در میان جمعیّت نیستند (زیرا مردم آن روزگار بباطل رو آورده از حقّ دور ماندهاند، و این اعراضشان در حکم طرد و نیستى آنها است) و این هر دو با هم در یک راه یار هستند (بدستور قرآن رفتار مى نمایند) و کسى (از اهل آن روزگار) قرآن و اهلش را احترام نکرده نزد خود نگاه ندارد (چون با هواى نفس سازگار نیستند) پس قرآن و اهل آن در آن زمان (گر چه بظاهر) در بین مردم بوده و با ایشان هستند، و (در حقیقت) در میانشان نبوده و با آنها نمى باشند، زیرا ضلالت و گمراهى با هدایت و رستگارى موافقت ندارد و اگر چه در یک جا با هم گرد آیند.
فَاجْتَمَعَ الْقَوْمُ عَلَى الْفُرْقَةِ وَ افْتَرَقُوا عَلَى الْجَمَاعَةِ کأَنَّهُمْ أَئِمَّةُ الْکتَابِ وَ لَیْسَ الْکتَابُ إِمَامَهُمْ فَلَمْ یَبْقَ عِنْدَهُمْ مِنْهُ إِلَّا اسْمُهُ وَ لَا یَعْرِفُونَ إِلَّا خَطَّهُ وَ زَبْرَهُ .
پس آن مردم (گمراه) دست بدست مى دهند بر جدائى (از قرآن) و پراکنده میشوند از جماعت (پیروان قرآن) مانند آنست که ایشان پیشوایان قرآن هستند (زیرا طبق اغراض باطله و اندیشههاى نادرست خود آنرا تفسیر و تأویل مى نمایند) و قرآن پیشواى آنها نیست (که باید از آن متابعت و پیروى کنند) پس (چون قرآن را پشت سر انداخته به مفاد آن عمل نمى کنند) نزد ایشان باقى نمانده از آن مگر نام، و نمى شناسند مگر خطّ و کتابت آنرا.
وَ مِنْ قَبْلُ مَا مَثَّلُوا بِالصَّالِحِینَ کلَّ مُثْلَةٍ وَ سَمَّوْا صِدْقَهُمْ عَلَى اللَّهِ فِرْیَةً وَ جَعَلُوا فِی الْحَسَنَةِ عُقُوبَةَ السَّیِّئَةِ .
و پیش از این که این زمان بیاید (بر اثر ظلم و ستم بنى امیّه و بنى عبّاس) به نیکان انواع عذاب و سختى روا مى دارند، و گفتار راست آنان را بر خدا بهتان و دروغ مى پندارند، و پاداش کار شایسته را کیفر کار زشت مى دهند (زیرا به پیروى از شهوات و خواهشهاى نفس کارهاى شایسته نیکان را ناشایسته پنداشته آنان را بقتل رسانده و آزار مى دادند).
وَ إِنَّمَا هَلَک مَنْ کانَ قَبْلَکمْ بِطُولِ آمَالِهِمْ وَ تَغَیُّبِ آجَالِهِمْ حَتَّى نَزَلَ بِهِمُ الْمَوْعُودُ الَّذِی تُرَدُّ عَنْهُ الْمَعْذِرَةُ وَ تُرْفَعُ عَنْهُ التَّوْبَةُ وَ تَحُلُّ مَعَهُ الْقَارِعَةُ وَ النِّقْمَةُ.
و جز این نیست کسانیکه پیش از شما بودند بسبب آرزوهاى دراز و نامعلومى مرگهاشان هلاک و معذّب گشتند (به آرزوى بسیار وابسته و از مردن غافل بودند) تا اینکه مرگ ایشان را دریافت، چنان مرگى که عذر خواهى از آن دور مى مانده و دسترسى به توبه و بازگشت (از کردار زشت) بآن نمى ماند (مجال معذرت و توبه باقى نماند) و مصیبت و سختى (جان کندن و عذاب همیشگى) با آن همراه مى باشد.
أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ مَنِ اسْتَنْصَحَ اللَّهَ وُفِّقَ وَ مَنِ اتَّخَذَ قَوْلَهُ دَلِیلًا هُدِیَ لِلَّتِی هِیَ أَقُومُ فَإِنَّ جَارَ اللَّهِ آمِنٌ وَ عَدُوَّهُ خَائِفٌ .
اى مردم، کسیکه از خداوند پند و اندرز طلب کند (نصیحت پذیر بوده گفتار و کردارش طبق اوامر و نواهى خدا باشد بهر کار خیر و نیکوئى) موفّق گردد، و هر که گفتار او (قرآن کریم) را راهنماى خود قرار دهد به راهى که استوارترین راهها است هدایت شود (چنانکه خداوند سبحان در س 17 ى 9 مى فرماید: إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ یعنى این قرآن هدایت و راهنمائى مى نماید به راهى که استوارترین راهها است) زیرا آشناى با خدا (کسیکه گفتار او را راهنماى خویش قرار داده از عذاب همیشگى) ایمن و آسوده است، و دشمن او (کسیکه گردن از زیر بار عبادت و بندگیش کشیده و در راه او قدم ننهاده) هراسان است.
و َ إِنَّهُ لَا یَنْبَغِی لِمَنْ عَرَفَ عَظَمَةَ اللَّهِ أَنْ یَتَعَظَّمَ فَإِنَّ رِفْعَةَ الَّذِینَ یَعْلَمُونَ مَا عَظَمَتُهُ أَنْ یَتَوَاضَعُوا لَهُ وَ سَلَامَةَ الَّذِینَ یَعْلَمُونَ مَا قُدْرَتُهُ أَنْ یَسْتَسْلِمُوا لَهُ .
و سزاوار نیست کسیکه عظمت و بزرگى خدا را شناخت (و دانست که او بر هر چیز قادر و توانا است) خود را بزرگ شمارد (از اوامر و نواهى او پیروى ننماید) زیرا بلندى مقام و شایستگى اشخاصى که مى دانند بزرگى خداوند متعال را حدّى نیست به اینست که در مقابل او متواضع و فروتن باشند (بآنچه دستور داده رفتار نمایند) و سلامتى (رهائى از عذاب) کسانیکه مى دانند قدرت و توانائى او فوق هر توانائى است باین است که فرمان او برند.
فَلَا تَنْفِرُوا مِنَ الْحَقِّ نِفَارَ الصَّحِیحِ مِنَ الْأَجْرَبِ وَ الْبَارِئِ مِنْ ذِی السَّقَمِ .
پس از حقّ (و اهل آن یعنى زمامداران دین) دورى نکنید مانند شخص تندرست که از جرب دار، و شفاء یافته که از بیمار دورى مى نماید.
وَ اعْلَمُوا أَنَّکمْ لَنْ تَعْرِفُوا الرُّشْدَ حَتَّى تَعْرِفُوا الَّذِی تَرَکهُ وَ لَنْ تَأْخُذُوا بِمِیثَاقِ الْکتَابِ حَتَّى تَعْرِفُوا الَّذِی نَقَضَهُ وَ لَنْ تَمَسَّکوا بِهِ حَتَّى تَعْرِفُوا الَّذِی نَبَذَهُ .
و بدانید هرگز براه راست (دین حقّ) پى نخواهید برد تا کسیرا که آنرا وا گذاشته (از آن پیروى ننموده) بشناسید، و هرگز بعهد و پیمان قرآن وفاء نمى کنید (بخدا و رسول ایمان نمى آورید) تا کسی را که نقض عهد کرده و پیمان شکسته (بآنها نگرویده) بشناسید، و هرگز بکتاب خدا چنگ نمى زنید (بدستور آن رفتار نمى نمائید) تا کسیرا که آنرا دور انداخته (به احکام آن عمل ننموده) بشناسید.
فَالْتَمِسُوا ذَلِک مِنْ عِنْدِ أَهْلِهِ فَإِنَّهُمْ عَیْشُ الْعِلْمِ وَ مَوْتُ الْجَهْلِ .
پس (چون اشخاصى را که در راه راست قدم ننهاده و عهد و پیمان قرآن را شکسته و آنرا رها کردهاند شناختید و از آنها دورى و بیزارى جستید) راه راست و وفاى بعهد و پیمان و کیفیّت وا بسته شدن بقرآن را از اهل آن (أئمّه هدى علیهم السّلام) درخواست نمائید، زیرا ایشان زنده دارنده علم و دانش و میراننده جهل و نادانى هستند (بدلیل اینکه).